Overgevoeligheid: emotionele overbelasting tijdens videoconferenties verlichten

Deze afbeelding helpt me een andere vraag te stellen: welk volume was er al aanwezig vóór de laatste opmerking? Ze geeft geen letterlijke weergave van de hersenen. Ze maakt een opeenstapeling zichtbaar waarvan de persoon soms alleen de uiteindelijke uitbarsting waarneemt. Als we alleen aan dat laatste moment werken, lopen we het risico de uren te missen waarin ze zich heeft ingehouden, heeft geanticipeerd, heeft geglimlacht en haar tanden op elkaar heeft geklemd.

Ik zoek liever naar mogelijke aanpassingen dan dat ik droom van een leven zonder muziek. Een gesprek uitstellen, een geluid dempen, een behoefte eerder onder woorden brengen, een herinnering die speciale aandacht verdient: deze aanknopingspunten hebben niet allemaal dezelfde functie. Toch kunnen ze samen bijdragen aan een draaglijk dagelijks leven. Volledige stilte is niet altijd mogelijk, noch noodzakelijk. Een gevoelig leven kan zowel intense vreugde als vermoeidheid bevatten.

Soms is er één opmerking te veel. Niet per se een ernstige opmerking. Een paar woorden, een toon, een stilte. En alles wat de hele dag al opgekropt zat, barst dan los. Van buitenaf gezien lijkt de reactie buiten proportie. Van binnenuit gezien is het het hoogtepunt van een opeenstapeling die niemand heeft opgemerkt.

Het woord ‘overgevoeligheid’ geeft deze ervaring een naam. Maar het zegt op zichzelf niet waarom dit gebeurt, noch wat het zou kunnen verlichten.

Je erg gevoelig voelen kan betrekking hebben op emoties, relaties of prikkels uit de omgeving. Deze veelgebruikte term is op zichzelf geen diagnose. Twee mensen die deze term gebruiken, kunnen met heel verschillende moeilijkheden te maken hebben.

De ene is uitgeput door het lawaai en alle prikkels. Een andere is voortdurend bezig met het inschatten van de reacties van haar omgeving. Een derde kampt met slaapgebrek, waardoor ze minder beschikbaar is. De behoeften zullen niet voor iedereen hetzelfde zijn.

De eerste vraag die ik wil stellen is dan ook concreet: „Wanneer wordt de situatie te zwaar, en onder welke omstandigheden?“ Door dit te verduidelijken kun je je eigen oordeel opzij zetten om een situatie te begrijpen.

Je kunt geraakt worden door muziek, een landschap of een relatie zonder daaronder te lijden. De moeilijkheid ontstaat wanneer elke verandering zijn tol eist en er weinig ruimte overblijft om bij te komen.

Het is nuttig om stil te staan bij het onzichtbare werk dat tijdens een gesprek plaatsvindt. Een gezicht in de gaten houden. Een antwoord voorbereiden om een conflict te voorkomen. Een gesprek in gedachten naspelen. Dit werk kan de aandacht nog lang na afloop van de ontmoeting in beslag nemen. De vermoeidheid komt dan niet alleen voort uit wat er is gevoeld, maar ook uit alles wat er is ingezet om dat gevoel in bedwang te houden.

Deze hypothese klopt voor deze persoon. Hieruit kan echter niet automatisch worden geconcludeerd dat er sprake is van een traumatisch verleden.

EMDR kan worden overwogen wanneer uit een beoordeling blijkt dat er verontrustende herinneringen zijn die bijdragen aan de huidige problemen. Het doel ervan is niet om een gevoeligheid te onderdrukken of een veerkrachtigere persoonlijkheid te creëren. Het gaat erom te werken aan wat leed veroorzaakt en de keuzemogelijkheden beperkt.

De doeltreffendheid ervan is vooral aangetoond bij posttraumatische stressstoornis. De term ‘ overgevoeligheid’ volstaat dus niet om een indicatie te stellen. Richtlijnen van het Inserm over EMDR.

In het derde deel van zijn „Ethica“ stelt Spinoza voor om de affecten te begrijpen aan de hand van hun oorzaken. Ik onthoud hier een filosofische uitnodiging, geen medische verklaring: de schaamte om iets te voelen kan een tweede leed toevoegen aan het eerste. ‘Ik ben van streek’ wordt ‘ik ben niet in staat om normaal te functioneren’. Zo hebben we eerst de emotie, en vervolgens het tribunaal dat deze moet beoordelen. Ook dat tribunaal kost energie.

Mijn werk bestaat er onder meer in om deze verwarring te ontrafelen. Je kunt een intense reactie ervaren zonder dat die je hele persoon samenvat. We kunnen begrijpen wat die reactie in de hand werkt, zonder te concluderen dat alles voortkomt uit je verleden. We kunnen grenzen zoeken zonder van je te verlangen dat je onverschillig wordt. Dit onderscheid geeftde begeleiding een heel concrete richting: weer keuzevrijheid vinden daar waar alles automatisch leek te verlopen.

In mijn denkbeeldige notitieboekje zou ik dus het volgende opschrijven: „Verwar scherpzinnigheid niet met de verplichting om alles in je op te nemen. ” Een antenne hoeft niet alle zenders uit te zenden die ze ontvangt. In het dagelijks leven betekent dit soms dat we een emotie bij de ander herkennen, om vervolgens te beseffen dat die emotie niet volledig van ons is. Deze kleine grens doet niets af aande empathie. Ze geeft empathie juist de ruimte om te ademen.

Om een uitbarsting te begrijpen, stel ik voor om de dag ervoor met evenveel aandacht te bekijken als de slotscène. Een sterke emotie ontstaat zelden in een vacuüm. Soms was er al sprake van vermoeidheid, een onopgeloste ergernis of een reeks verzoeken waaraan je hebt toegegeven zonder na te gaan of je daar wel tijd voor had. Dit zijn aspecten die het onderzoeken waard zijn, maar het is geen vast stramien waarmee alle situaties verklaard kunnen worden.

Laten we een hypothetisch voorbeeld nemen. Iemand wordt tijdens zijn werk meerdere keren gestoord en luistert vervolgens lang naar een naaste, terwijl hij eigenlijk even wilde uitrusten. Een onbeduidende opmerking tijdens het avondeten brengt hem of haar tot tranen. Als we alleen naar deze opmerking kijken, lopen we het risico een te grote betekenis aan een paar woorden toe te kennen. Als we terugkijken op de dag, rijst een andere vraag: op welke momenten had deze persoon kunnen beseffen dat zijn of haar vermogen om anderen te ontvangen al was afgenomen?

Het is niet de bedoeling om elke emotie in de gaten te houden. Dat zou namelijk alleen maar een extra taak toevoegen aan de taken die je nu al vermoeien. Het gaat erom een paar persoonlijke signalen te vinden die eenvoudig genoeg zijn om nuttig te zijn: ongewoon ongeduld, moeite om een gesprek te volgen, een herhaaldelijke behoefte om je af te zonderen. Wat deze signalen betekenen, bepaal je zelf, want hetzelfde signaal kan, afhankelijk van de context, op verschillende behoeften duiden.

Verzoening is niet altijd spectaculair. Je kunt nog steeds ontroerd raken, maar je herstelt je gemakkelijker. Een opmerking kan je nog steeds raken, maar neemt niet langer de hele avond in beslag. Je kunt ook ontdekken dat je om verduidelijking kunt vragen in plaats van meteen te concluderen dat je iemand teleurgesteld hebt. Deze verschuivingen bieden fijnere aanknopingspunten dan alleen de vraag: „Is mijn gevoeligheid veranderd?”.

We moeten ook kijken naar de prijs die wordt betaald om een schijn van rust te verkrijgen. Als je niet meer uit je dak gaat, alleen maar omdat je alle ontmoetingen hebt geschrapt, is je dagelijks leven mogelijk aan vrijheid ingeboet. Een begeleider moet dit verschil kunnen bespreken zonder automatisch de afwezigheid van zichtbare symptomen te verheerlijken. Wat telt, is ook de herwonnen ruimte om keuzes te maken en deel te nemen.

We kunnen samen een aantal concrete situaties vaststellen waarin u graag wat meer speelruimte zou willen hebben. Deze dienen als vergelijkingspunten tijdens het proces. U bent vrij om ze bij te stellen als uw inzicht verandert. Het doel is niet om een versie van uzelf te worden die u het zwijgen oplegt, maar om uw ervaring zo nauwkeurig te herkennen dat u erop kunt reageren voordat deze u overweldigt.

Tijdens een eerste gesprek kunnen we moeilijke situaties, momenten van herstel en grenzen die niet op hun plaats zijn, in kaart brengen. Voordat we aan een herinnering gaan werken, bekijken we wat helpt om in het hier en nu te blijven en de gesprekken indien nodig te onderbreken.

Voor een videogesprek is een plek nodig waar je vrijuit kunt praten en een opzet die aansluit bij hoe je je op dat moment voelt. Het kan de toegang totbegeleiding vergemakkelijken, maar of het zinvol is, bepalen we samen met jou.

Je hoeft niet minder gevoelig te worden om hulp te vragen. Je kunt beginnen met te beschrijven wat je doormaakt en wat het je kost.