Explosieve woede-uitbarstingen: automatische reacties begrijpen en afremmen

Dit beeld is niet bedoeld om geschreeuw of geweld goed te praten. Het helpt ons juist om te zoeken naar momenten waarop we kunnen ingrijpen voordat de situatie uit de hand loopt. Als we tot het allerlaatste moment wachten om zelfbeheersing te vragen, leggen we de volledige praktische verantwoordelijkheid op het moment waarop de keuzes het moeilijkst zijn. Inzicht in de aanloop naar een situatie biedt meer mogelijkheden: een toenemende spanning herkennen, eerder je onenigheid uiten, een interactie op een beschermende manier onderbreken.

Ik maak ook onderscheid tussen gevoel en gedrag. Woede kan erop wijzen dat een grens is overschreden. Dat geeft je echter niet het recht om de grens van de ander te overschrijden. Dit onderscheid kan soms bevrijdend werken: je hoeft niet alle woede te onderdrukken om te leren hoe je er een vorm aan kunt geven die niemand kwetst. Er is een verschil tussen een innerlijke brand voelen en de sleutels van het huis aan de vlammen toevertrouwen.

De woede nam de overhand voordat u kon verwoorden wat er aan de hand was. Een paar minuten later lijken de woorden die u hebt uitgesproken overdreven. U belooft uzelf dat u dit niet nog eens zult doen. Toch herhaalt zich in een vergelijkbare situatie hetzelfde patroon.

Tussen ‘ik slik alles in’ en ‘ik ontplof’ ligt een ruimte die opnieuw moet worden opgebouwd. Die begint vaak al vóór het moment van de crisis.

Woede kan duiden op een overschreden grens, een onrechtvaardigheid of een frustratie. Woede rechtvaardigt geen geweld. Het begrijpen van een reactie en het dragen van de gevolgen daarvan zijn twee aspecten die hand in hand moeten gaan.

Het is nuttig om te verduidelijken wat ‘ontploffen’ precies inhoudt: de stem verheffen, beledigingen uiten, dingen kapotmaken, dreigen, of een deel van de situatie vergeten? De mate van gevaar en de behoefte aan begeleiding zijn niet hetzelfde.

Als er een risico bestaat dat iemand gewond raakt, ligt de prioriteit bij het waarborgen van de veiligheid en het inschakelen van de juiste hulpdiensten. Het verwerken van herinneringen komt pas na deze bescherming, en niet in plaats daarvan.

De zichtbare aanleiding is niet altijd het begin. Een dag zonder pauze, verschillende onuitgesproken meningsverschillen of het gevoel niet gehoord te worden, kunnen aan de escalatie voorafgaan.

Dan krijgt een detail plotseling betekenis: ‘Ze lachen me uit’, ‘ik besta niet’, ‘ik moet mezelf nu verdedigen’. Dit zijn aanknopingspunten om verder te onderzoeken, geen verklaringen die je moet opleggen.

Het herkennen van deze eerste verandering biedt meer mogelijkheden dan wachten tot de spanning zijn hoogtepunt bereikt. Een afgesproken onderbreking, het op een niet-bedreigende manier afstand nemen of een eerder geformuleerd verzoek kunnen werkdoelen worden. Deze moeten worden afgestemd op de daadwerkelijke situatie in de relatie.

Als bepaalde reacties verband houden met traumatische herinneringen, kan EMDR-therapie worden overwogen binnen een geschikt klinisch kader. EMDR is geen universele behandeling voor woede. Een beoordeling kan ook leiden tot medische behandeling, training in emotionele regulatie of gespecialiseerde begeleiding bij gewelddadig gedrag.

De aanbevelingen voor PTSS voorzien onder meer ineen risicobeoordeling en het treffen van veiligheidsmaatregelen wanneer de persoon of zijn of haar naasten in gevaar kunnen zijn. NICE, aanbevelingen voor PTSS.

Spinoza roept in zijn „Ethica“ op om de affecten te begrijpen in plaats van ze te beschouwen als afwijkingen die vreemd zijn aan de menselijke natuur. Ik baseer me hier op een filosofische benadering: het zoeken naar oorzaken en verbanden helpt meer dan het vellen van een definitief oordeel over iemand. Dit is geen vervanging voor een klinische beoordeling of voor de verantwoordelijkheid voor iemands daden. Ethica van Spinoza, vertaling Saisset.

Deze betekenissen moeten worden onderzocht, niet verondersteld. Ze kunnen verband houden met de geschiedenis, de huidige context of met meerdere dimensies tegelijk.

Mijn aantekening in mijn notitieboekje zou zijn: „Een paar seconden winnen, betekent soms dat je een deur terugvindt.”

We zijn niet per se op zoek naar iemand die altijd kalm is, zo glad als een spa-brochure. We zoeken een overgang tussen emotie en actie. In die overgang kunnen de volgende elementen voorkomen:

Ontwikkeling is ook te herkennen aan het vermogen om terug te blikken op wat er is gebeurd, zonder het te bagatelliseren, zonder de ander te beschuldigen van het uitlokken van de daad en zonder jezelf te veroordelen tot herhaling ervan.

Na een woede-uitbarsting kunnen twee reacties elkaar afwisselen: jezelf de schuld geven van alles, of uitleggen waarom de ander je daartoe heeft aangezet. Geen van beide is voldoende om een andere reactie te ontwikkelen.

Een nuttige interpretatie probeert de reeks gebeurtenissen nauwkeurig te beschrijven en tegelijkertijd de verantwoordelijkheid voor het gedrag te behouden. Je kunt je gekwetst voelen door een opmerking en toch verantwoordelijk blijven voor een dreigement dat daarna werd geuit. Door beide aspecten te erkennen, kun je hieraan werken zonder iets te ontkennen of te rechtvaardigen.

We kunnen terugkomen op het begin van de verandering, wat u ervan begreep, de gevoelens die bij u opkwamen en het moment waarop de keuzemogelijkheden afnamen.

Het gaat er niet om een perfect verhaal te krijgen. Sommige mensen herinneren zich vooral het einde, anderen de details die daaraan voorafgingen. De onzekere punten blijven punten die moeten worden onderzocht, vooral wanneer er een gevoel is van een breuk in het contact of een aanzienlijk verlies van controle.

Een vraag kan helpen: wat was de boodschap die je wilde overbrengen voordat de reactie de overhand kreeg?

Als je je weer bewust wordt van deze intentie, zijn agressieve woorden niet meer nodig. Zo kun je een manier zoeken om die behoefte kenbaar te maken zonder iemand opnieuw te kwetsen en zonder dat het oorspronkelijke probleem achter de gevolgen van de crisis verdwijnt.

Een pauze kan nuttig zijn wanneer deze wordt opgevat als een tijdelijke onderbreking omescalatie te voorkomen. De ervaring ervan kan heel anders zijn als het gaat om een weggaan met het oog op bestraffing, een opgelegde stilte of een langdurige weigering om het gesprek te hervatten. De betekenis van wat wordt voorgesteld, moet daarom buiten het moment van spanning worden verduidelijkt, wanneer de relationele context dat toelaat.

Het werk kan betrekking hebben op:

Het gaat er niet om dat je je naasten vraagt om in jouw plaats met je woede om te gaan. Iedereen moet zijn of haar veiligheid en grenzen kunnen behouden. Wanneer er sprake is van geweld, kunnen gespecialiseerde hulpverleningsinstanties nodig zijn; een informele afspraak tussen partners is niet voldoende om een gevaarlijke situatie aan te pakken.

We kunnen ook eens kijken naar wat het moeilijk maakt om even pauze te nemen:

Deze verwachtingen kunnen de dialoog belemmeren. Een onderbroken gesprek is niet per se verloren, en een antwoord dat onder druk wordt gegeven, is niet per se een oplossing. Leren omgaan met de tijd die verstrijkt tussen het moment van onenigheid en het hervatten van het gesprek kan deel uitmaken van het proces.

Je excuses aanbieden kan belangrijk zijn, maar als je dat steeds weer doet zonder dat er iets verandert aan de situatie, verliest het zijn betekenis. Concrete genoegdoening houdt in dat je de gevolgen voor anderen erkent, geen onmiddellijke vergeving eist en de nodige hulp regelt.

Je omgeving hoeft niet te bevestigen dat je een goed mens bent, zodat je je eigen gedrag onder de loep kunt nemen.

EMDR-therapie, voor zover die van toepassing is, is geen vervanging voor het leren om in het heden verantwoordelijkheid te nemen. Het verlichten van de last van een herinnering kan een bijdrage leveren aan het proces, maar ook het gedrag in relaties moet onder de loep worden genomen en worden bijgesteld.

Het doel is om een leven op te bouwen waarin meningsverschillen kunnen bestaan zonder dat u of uw naasten voortdurend bang hoeven te zijn voor wat er daarna zal gebeuren. Deze koers vereist een kader dat duidelijk genoeg is om verandering te ondersteunen en de grenzen ervan aan te geven.

Tijdens een videogesprek kunnen we werken aan wat u waarneemt, wat u van de scène begrijpt en wat u vervolgens doet. De setting moet het mogelijk maken om vrijuit te praten, los van een lopend conflict.

Succes betekent niet dat je nooit meer boos bent. Het kan betekenen dat je boosheid eerder herkent, een grens stelt zonder agressief te zijn, en concreet herstelt wat beschadigd is.