Aanhoudende mentale vermoeidheid: inzicht in overbelasting en de rol van EMDR

Aan de hand van dit beeld kunnen we een inspanning herkennen die niet altijd zichtbare sporen achterlaat. Anticiperen, beslissingen nemen, jezelf inhouden, dingen organiseren voor meerdere mensen: deze handelingen nemen ruimte in beslag. Vermoeidheid laat zich dus niet alleen afmeten aan het aantal voltooide taken. Een dag kan er in een agenda leeg uitzien, maar in de praktijk als overvol aanvoelen.

Ik stel echter niet voor om alle tabbladen zomaar met gedachten te sluiten. Sommige hebben betrekking op daadwerkelijke verantwoordelijkheden. Andere gaan weer open omdat er geen collectief besluit is genomen. Weer andere hebben betrekking op herinneringen of zorgen die specifieke begeleiding verdienen. We moeten deze categorieën van elkaar onderscheiden voordat we ontspanningstips uitdelen alsof het ventilatoren zijn in een brandende kamer.

De dag loopt ten einde. In je hoofd gaat het werk gewoon door. Je pakt een gesprek weer op, bereidt je voor op morgen, controleert of je misschien iets over het hoofd hebt gezien. Zelfs rust wordt een taak die je moet volbrengen. Na verloop van tijd is vermoeidheid niet langer alleen maar een gevoel: het beperkt de ruimte die je hebt om te beslissen, te voelen en met anderen om te gaan.

Zeggen dat je ‘het los moet laten ’ beschrijft een einddoel. Het geeft niet aan hoe je dat kunt bereiken.

Mentale vermoeidheid is geen op zichzelf staande diagnose. Slaap, gezondheidstoestand, behandelingen, werkdruk en psychische problemen kunnen hier een rol in spelen. Wanneer de vermoeidheid aanhoudt, verergert of het dagelijks leven ernstig belemmert, kan een medisch onderzoek helpen voorkomen dat alles te snel aan stress wordt toegeschreven.

De term ‘chronische mentale vermoeidheid’ mag ook niet worden verward metmyalgische encefalomyelitis, ook wel het chronisch vermoeidheidssyndroom genoemd. Dit zijn kwesties die een passende beoordeling vereisen.

Twee dagen die op papier identiek lijken, kunnen heel verschillende kosten met zich meebrengen. Een taak neemt niet alleen de tijd in beslag die nodig is om deze uit te voeren. Ze kan open blijven staan omdat de verwachtingen onduidelijk zijn, omdat een beslissing van iemand anders afhangt of omdat een fout onaanvaardbaar lijkt.

Mijn interesse inarbeidsanalyse zet me ertoe aan om te kijken naar de kloof tussen de zichtbare activiteit en wat die in werkelijkheid vereist. „Ik heb vandaag niet veel gedaan” kan samengaan met urenlang bemiddelen tussen onverenigbare verzoeken.

Het probleem kan dus niet alleen worden opgelost door te leren ontspannen. Soms is het nodig om duidelijkheid te scheppen over wie waarvoor verantwoordelijk is, de werkdruk te verlichten of een grens duidelijk te stellen.

Er is nog een vraag die het waard is om gesteld te worden: welke reacties komen er bij je naar boven als je even stilstaat? Opluchting, onrust, schuldgevoelens, angst om de controle te verliezen?

Deze reactie kan richting geven aan de begeleiding. Als bepaalde herinneringen of leerervaringen nog steeds verband houden met het idee dat men altijd sterk moet blijven, kan worden onderzocht welke rol deze spelen.EMDR is echter geen algemene behandeling voor vermoeidheid en kan op de lange termijn geen compensatie bieden voor een omgeving die voortdurend uitputtend werkt.

Het INRS wijst er met betrekking totburn-out nogmaals op hoe belangrijk het is om de betreffende werksituaties te voorkomen. INRS, burn-out.

Yves Clot stelt in „Travail et pouvoir d’agir“ (2008) voor om gezondheid op het werk te koppelen aan de mogelijkheden om actie te ondernemen. Deze benadering is relevant omdat ze de vraag verlegt: afgezien van persoonlijke middelen, hoeveel speelruimte heeft het individu om zijn handelingen en de omstandigheden waarin hij deze uitvoert te veranderen?

Dit roept een essentiële klinische en praktische vraag op: „Waar stuit uw inspanning steeds weer op een onmogelijkheid?“ Er zijn verschillende situaties die tot ernstige vermoeidheid kunnen leiden:

Deze spanningen kunnen zwaar op je drukken. Soms is er een reorganisatie, een nieuwe taakverdeling of professionele ondersteuning nodig. Als je ze alleen vanuit het perspectief van emotionele regulering benadert, blijft het probleem op de achtergrond sluimeren.

„Rust nemen dient niet alleen om sneller weer op gang te komen.” Rust kan ook aan het licht brengen wat niet langer vol te houden is. Deze constatering is soms ongemakkelijk, omdat ze vraagt om verandering in plaats van louter herstel.

Als iemand zegt: „Ik doe toch niet zo veel”, wil ik graag begrijpen wat hij of zij precies bedoelt. Voltooide taken zijn zichtbaar. Afwegingen, onderbrekingen en onopgeloste kwesties zijn dat veel minder. Een uur dat wordt besteed aan het kiezen tussen twee onverenigbare verzoeken levert misschien geen resultaat op dat gemakkelijk te laten zien is, maar vereist wel voortdurende aandacht. Het gevoel niets te hebben bereikt, voegt dan nog eens ontevredenheid toe aan de vermoeidheid.

Dit verloop lijkt niet langer op een simpele takenlijst. Het wijst op een coördinerende rol die soms alleen u waarneemt.

Deze interpretatie kan ook betrekking hebben op het gezinsleven. Vooruitdenken over behoeften, rekening houden met schema’s en anticiperen op moeilijkheden is een hele klus, zelfs als niemand je expliciet heeft gevraagd om die taak op je te nemen. Door dit te erkennen, kun je bespreken hoe de taken verdeeld moeten worden. Een therapie zou niet alleen moeten leren hoe je een last beter kunt dragen, terwijl een deel daarvan gedeeld of weggenomen zou kunnen worden.

Rust nemen kan om verschillende redenen lastig zijn. De ene persoon is bang een belangrijke opdracht te missen. Een ander vindt dat hij pas een pauze verdient als hij alles af heeft. Weer een ander merkt, zodra hij stopt, dat er zorgen opkomen die hij tot dan toe door zijn drukke bezigheden op afstand had gehouden. Deze situaties vragen om aparte vragen. Als we het hebben over ‘moeite om los te laten’ zonder hier onderscheid in te maken, blijft het te vaag om echt te helpen.

Therapeutisch werk kan u helpen onderscheid te maken tussen daadwerkelijke verantwoordelijkheid en een gevoel van verplichting. Dit neemt de mogelijke gevolgen van een beslissing niet weg. Het stellen van grenzen kan ongemakkelijk zijn, en sommige organisaties verzetten zich tegen verandering. We moeten daarom kijken naar de steun die u ter beschikking staat en de onderhandelingen die nodig zijn, in plaats van rust voor te stellen als een puur innerlijke beslissing die alleen van uw wil zou afhangen.

Soms is de verleiding groot om de vrije tijd te vullen met een perfect herstelprogramma. Je moet slapen, wandelen, mediteren en je energie terugvinden volgens een strak schema. Deze activiteiten kunnen zeker hun nut hebben, maar als je ze te veel opstapelt, kan dat ook weer leiden tot dezelfde uitputtende logica: elk moment tot een succes maken en voortdurend meten of je wel snel genoeg vooruitgang boekt. Rust wordt dan een nieuwe taak die je zo efficiënt mogelijk moet uitvoeren.

Een andere manier is om te kijken wat je daadwerkelijk meer ruimte geeft. Sommige activiteiten geven je op het ene moment rust, maar kosten je op een ander moment juist meer energie. Een gezellig samenzijn kan de band versterken, maar tegelijkertijd energie vergen. Een rustige dag kan nuttig zijn zonder dat je meteen het gevoel hebt dat het beter gaat. Door rekening te houden met deze nuances kun je voorkomen dat je elke poging te snel beoordeelt.

Bij de opvolging kunnen we een paar bescheiden mijlpalen kiezen: een activiteit afronden zonder meteen drie andere te beginnen, weer een gesprek vinden dat we kunnen volgen, een avond hebben die minder in het teken staat van toekomstige verwachtingen. Dit hoeft geen prestatietabel te worden. Het dient om te begrijpen wat er verandert en wat nog moeilijk blijft. Als de vermoeidheid ondanks de aanpassingen aanhoudt, is dat een aanleiding om de situatie opnieuw te bekijken met de betrokken professionals, en niet om van uzelf te verlangen dat u nog meer inspanningen levert om te herstellen.

Het eerste doel kan heel eenvoudig zijn: vaststellen wat er aan het einde van de dag nog uw aandacht vraagt. Vervolgens bekijken we wat te maken heeft met een verandering in de omgeving, medische ondersteuning of therapeutisch werk.

Vooruitgang betekent niet per se ‘niet meer nadenken’. Het kan ook betekenen dat je erkent dat een beslissing kan wachten, dat je taken delegeert zonder alles zelf weer over te nemen, of dat je weer tijd vindt om uit te rusten zonder je daar schuldig over te voelen.